Đôi điều về một TBT báo Quân đội

 Đôi điều về một TBT báo Quân đội.

Trần Nhung.

Nhân 101 ngày sinh và 25 năm ngày mất ông Đào Phan, tức ĐàoDuyDếznh(1920-2021) nên viết đôi điều.

Chiều muộn ngày 28-3-1996,TBT báo QĐND Phong Hải bảo tôi:-Theo lệnh trên, tối nay, tôi và anh đến nhà ông Đào Phan vì ông vừa mất hôm qua, mai đưa tang, hỏi xem gia đình có cần báo ta giúp gì không.

Tôi quí trọng anh Phong Hải vì anh là người tình nghĩa, rất quan tâm việc hiếu hỉ của cán bộ trong cơ quan.Anh lại hỏi :Anh có biết ông này không. Tôi báo cáo anh:-Ông là TBT báo Quân du kích hợp nhất với báo Vệ quốc quân thành báo QĐND.Sởi dĩ tôi biết là do một lần gặp bà Phan Thị Bội Hoàn, một người phụ nữ trí thức kiều diễm,bà nói :-Ông nhà tôi tên là Đào Phan từng làm TBT báo Quân du kích tiền thân báo QĐ các anh.Về cơ quan, gặp ông Bùi Biên Thuỳ, Phó TBT, công tác lâu năm nhất ở báo thời đó, tôi hỏi ông về Đào Phan. Ông nói :-Ông này xét lại, ăn chơi tha hóa nên quân đội thải loại.

Hóa ra là thế nên các dịp báo QĐ kỷ niệm ngày thành lập không mời và không nhắc đến tên ông, trong khi mời và ca ngợi ông Lưu Văn Lợi, TBT báo Vệ quốc quân.

Tối hôm đó tôi theo anh Phong Hải đến nhà ông Đào Phan ở phố Đội Cấn. Anh Đào Phan Long, con trai ông tỏ ra xúc động khi TBT báo QĐ đến thăm .Anh và vài người trong nhà tiếp chúng tôi thân tình, cám ơn và không nhờ giúp đỡ gì vì gia đình tự lo được.Anh đưa tôi danh thiếp mới biết anh là Kỹ sư, Chủ tịch Hội Đúc -Luyện kim VN.Hiện nay đang là Chủ tịch Hội Cổ vật Thăng Long.

Mang vòng hoa của báo QĐND vào viếng ông Đào Phan xong, ra ngoài tôi ngạc nhiên thấy rất nhiều người cao tuổi cả quân đội và dân sự, ai cũng đầy Huân chương và Huy hiệu, 50,60 năm tuổi Đảng đến viếng, tỏ ra rất kính trọng và thương tiếc người quá cố. Trong khi đó lại có nhiều công an mặc sắc phục và thường phục xuất hiện ở nhiều nơi của nhà tang lễ xem xét mọi động thái. Sau tang lễ về cơ quan tôi miền man suy nghĩ và để ý tìm hiểu. May thay, năm 1997, theo Đoàn cán bộ Tiền khởi nghĩa thăm Mỹ để hội thảo về quan hệ Việt Mỹ thời kỳ 1944-1946,tôi gặp bàTrần Thị Minh Châu, vợ ông Đào Duy Kỳ là anh trai ông Đào Phan nên rõ mọi chuyện. Sau khi ở Mỹ về bà cho tôi xem bản sao thư ông Đào Phan gửi ông Lê Phước Thọ, Uỷ viên Bộ Chính trị, Trưởng ban Tổ chức Trung ương măm 1992.Bà Châu rất nổi tiếng vì bà làm việc ở chiến khu Tân Trào thời kỳ 1944-1945 dưới sự chỉ huy của Cụ Hồ và được Cụ Hồ giao tổ chức bữa tiệc của Việt Minh đón Phái đoàn đồng minh chống phát xít (thực ra là toàn sĩ quan quân đội Mỹ )từ Côn Minh TQ sang Tân Trào .Không biết làm thế nào, bà đành đến hỏi Bác Hồ. Bác bảo cô vào bản xin đồng bào một con bê, đem thui, treo lên cành cây , mọi người xẻo ăn. Bà chuẩn bị đúng như vậy, kèm xôi trắng, hành, rau thơm, rượu ngô.Quả nhiên bữa tiệc này mọi người đều khen ngon.

Bức thư của ông Đào Phan gửi Ủy viên Bộ Chính trị Trưởng ban Tổ chức Trung ương gần như là thư đề nghị minh oan. Phần đầu ông vắn tắt về anh em ông đều là những người hoạt động cách mạng rất kiên cường từ những năm 1930,nổi bật là anh cả Đào Duy Anh, TBT Tân Việt cách mạng Đảng, một trong ba tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản VN.(Ông Anh cũng bị ghi sổ vì nói về dân chủ tự do trên báo Nhân văn giai phẩm nên ông thôi tham gia chính trường, lao vào học thuật trở thành một nhà bác học rất uyên thâm ).Tiếp đó nói về ông :

-Tham gia cách mạng và vào Đảng năm 1936.

-Bí thư Tỉnh ủy Thừa Thiên. Bí thư Thành uỷ Hà Nội

-TBT Nhà xuất bản và báo Quân du kích (sau này là Nhà xuất bản QĐND và báo QĐND )

-Xuất ngũ công tác nhiều cơ quan.

Phần cuối bức thư nêu những việc ông đề nghị cần có kết luận sáng tỏ đem lại danh dự cho ông.

Tìm hiểu kỹ mới thấy ông bị hàm oan từ một việc đơn giản nếu so bây giờ thì hầu hết cán bộ bị tù hoặc xử bắn hết do "ăn chơi tha hóa". Tội của ông chỉ có thể này.Tháng 7-1950,TCCT quyết định sát nhập hai tờ báo Quân du kích do ông là TBT và tờ Vệ quốc quân do ông Lưu Văn Lợi làm TBT thành tờ QĐND. (Cụ Hồ đặt tên này).Mọi người rất mừng nên nói cần bữa liên hoan chung. Hai ông Phan và Lợi trao đổi, ông Lợi đề nghị ông Phan làm trưởng ban tổ chức và cao hứng đặt tên là cuộc đại liên hoan. Chết là do chữ đại .Do ngẫu nhiên đúng hôm liên hoan thì ông Lưu Văn Lợi đi công tác vắng nhờ đó vô can và được làm TBT báo QĐND đầu tiên .

Số là liên hoan xong, ai đó lên gặp Chủ nhiệm TCCT mật báo là ông Đào Phan tổ chức đại tiệc tưng bừng. Chủ nhiệm TCCT tức giận quát lên:-"Trong khi đồng bào chiến sĩ đói ăn ,hy sinh gian khổ mà chè chén. Như vậy khác gì uống máu đồng bào chiến sĩ".Ông cho Đoàn kiểm tra và kiểm điểm ông Đào Phan sau đó ra quyết định kỷ luật.Sau này các vị dự liên hoan như ông Mai Văn Hiến thổ lộ :đó là bữa ăn mặn chưa bằng mâm cỗ, mấy ông không biết uống rượu nên uống vài chén đã say nôn thốc nôn tháo. Tai hại là lan truyền trong toàn quân câu ca:

Người no, no đủ, đã thèm

Thức ăn thừa mứa đổ chìm đáy sông .

Nên ai cũng nghĩ là ông tội to lắm, chẳng khác Đại tá Trần Dụ Châu ăn chơi sa đoạ bị tội tử hình. Còn tội xét lại của ông là trong một lần phổ biến nghi quyết về cách mạng chuyển sang giai đoạn mới giải phóng dân tộc, ông đã noi là cách mạng đánh đổ thực dân đế quốc, thì ngoài công nông là chủ lực cần liên kết với tư bản, địa chủ và cả những người nguỵ quân nguy quyền tiến bộ vào mặt trận chung bị qui cho là phi giai cấp , phi chuyên chính vô sản. Mặc dù không có án bằng giấy trắng mực đen nhưng vẫn là bản án vô hình.

Từ đó ông bị thất sủng, rồi bị đưa ra khỏi quân đội. Ông công tác một thời gian rồi về nghỉ trong án oan dai dẳng suốt đời.

Là người có tri thức và nghị lực, ông chuyên tâm nghiên cứu về sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh.. Các công trình nghiên cứu của ông phải 10 năm sau khi ông mất mới được công khai trọn bộ. Đó là bộ ba tác phẩm :-Hồ Chí Minh -Danh nhân văn hóa

-Hồ Chí Minh một Nhân cách lớn

-Đạo Khổng trong văn Bác Hồ tổng cộng hơn 1200 trang.

Ông Bùi Tín (1927-2018) -nhà bất đồng chính kiến

 Ông Bùi Tín (1927-2018) -nhà bất đồng chính kiến

Trần Nhung

Tôi có gần 10 năm làm việc gần ông Bùi Tín nên biết đôi điều về ông. Năm 1973,tôi về báo QĐND thì ông vừa thôi Trưởng phòng Thời sự để làm Phó TBT báo, nhận quân hàm Thượng tá sau khi hoàn thành tốt nhiệm vụ trong phái đoàn quân sự hỗn hợp bốn bên thi hành Hiệp định Paris về VN. Tuy nhiên phòng làm việc của ông cạnh phòng làm việc của chúng tôi nên ngày nào ông cũng ghé qua một vài lần chuyện trò vui vẻ.

- Một người lịch lãm, hấp dẫn. Ông nói nhẹ nhàng, lúc nào cũng có nụ cười hé mở tươi tắn. Chuyện của ông chỉ xoay quanh báo chí và các cuộc ông gặp cấp trên nên hấp dẫn lớp trẻ mới vào nghề báo.Ông lại hay gợi mở về kinh nghiệm về đề tài, cách thức viết báo rất chân tình, nên ngay lần gặp đầu tiên tôi đã quí mến và ngưỡng mộ ông.

-Ông được ưu ái và may mắn.Xuất thân danh gia vọng tộc, bố ông là cụ Bùi Bằng Đoàn, Thượng thư triều đình Huế, sau năm 1946 là Chủ tịch Quốc hội, từng họa thơ Đường với Cụ Hồ.Có người bố như thế, lại có tài nên ông rất được quân đội ưu ái. Tham gia quân đội nhưng ông không phải ra trận hay giao công việc khó khăn vất vả mà ở tuyến sau nên lành lặn qua các cuộc chiến tranh.Ông may mắn nên thăng tiến đều đặn nên mới hơn 40 tuổi đã là Thượng tá thời những năm 1970 là rất hiếm chứ không như sau này thăng cấp hàm rất nhanh như quí tử một vị Bộ trưởng Quốc phòng thích chơi xe sang

chưa thành thạo đội ngũ đã là đại tá.

-Hào hoa,thành thực. Ông đẹp trai, có tài, khéo nói nên được nhiều người đẹp yêu.Mặc dù ông có gia đình mơ ước với người vợ đoan trang ,dịu dàng, hai con một trai một gái nhưng gia đình nhiều khi không yên ấm.Khi ông chuyển sang báo Nhân Dân, ông để quên hòm sách và sổ tay ghi chép ở phòng tôi.Một lần dọn kho bán giấy báo cũ, mới phát hiện ra. Tôi thấy mấy cuốn sổ ghi chép và một bản tự kiểm điểm ở chi bộ.Ông tự nhận quan hệ nam nữ sai trái dù không ai biết. Ấy là một lần hành quân qua một bản ở chân Đèo Khế Tuyên Quang vào chiều tối, trong lúc dừng nghỉ vài giờ mà ông kịp cưa đổ một cô người Tày chồng đi vắng và xin nhận kỷ luật. Bí thư chi bộ là ông Hoàng Thế Dũng,một trong 4 trung đoàn trưởng đầu tiên của quân đội ta, một trí thức uyên bác, nên thông cảm cho qua .(Sau này ông Dũng dính án vụ án xét lại chống Đảng, bị tù hơn 10 năm, năm 2000,đến họp mặt, bị đột quỵ chết ngay trên bàn làm việc của tôi.Chuyện này cũng hay).Nhiều chuyện khó kể hết. Năm 1986,với tư cách Phó TB báo Nhân Dân, ông lên dự 10 năm thành lập Quân Đoàn 26 ở Cao Bằng.Đến giờ liên hoan, không thấy ông đâu vì ông và một nữ thanh tú đang say xưa giao lưu giữa ngàn xanh và chim muông ca hát.Tôi theo TBT báo QĐ(cùng đi còn có nhà báo Trần Hữu Tòng) lên dự nên được nhờ dẫn vài cảnh vệ vào rừng cạnh đó tìm ông nên thấy cảnh này. Ở báo Nhân Dân cũng lắm chuyện hay nhưng sếp Nhân Dân cũng hào hoa nên ông vô tư bình an.

- Nhà báo VIB.Ông quen biết rất nhiều lãnh đạo nên dễ dàng tiếp cận nhiều chuyện thâm cung và thuận lợi cho công việc làm báo. Cứ lãnh đạo là ông gọi cụ dù có ông bằng tuổi hay hơn ông vài tuổi.Ông Trần Đĩnh viết Đèn cù rất gai góc phải đưa sang Mỹ để in phác họa rõ nét tính cách ông Bùi Tín chỉ bằng một chi tiết.Khi TBT Lê Duẩn đến thăm báo Nhân Dân, có anh nhà báo tay ôm cuốn Lê nin dày cộp và cuốn Dưới lá cờ vẻ vang của Đảng của TBT Lê Duẩn cứ lăng xăng đi cạnh TBT. Khi chụp ảnh dưới gốc cây đa, anh ta cố len lên đứng cạnh TBT Lê Duẩn .Trần Đĩnh không nêu tên nhưng ai cũng biết là Bùi Tín.

-Vì sao Bùi Tín bỏ chạy sang Pháp.Tiếp xúc nhiều với phương Tây, Bùi Tín sớm bất đồng chính kiến về nhiều vấn đề của Đảng và Nhà nước VN. Những năm 1990, Liên Xô tan rã, các nước XHCN Đông Âu sụp đổ, Bùi Tín cảm nhận VN cũng sẽ sụp đổ nhưng chưa thể nhanh. Vì thế ông bí mật liên hệ với một nhà báo Pháp tìm cách bỏ nước ra đi. Nhân

hội báo Nhân Đạo của Đảng cộng sản Pháp ông xin đi. Cùng đi có nhà văn Nguyễn Đình Thi.Để tiết kiệm, hai ông xin ở nhờ ĐSQ ta ở Paris .Xong hội báo, ông Thi về còn Bùi Tín ở lại xin cư trú chính trị. Vì sao ông ra đi. Theo tôi có ba lý do. Cái chính là bất đồng chính kiến. Hai là ông bất mãn do bị bị nhắc nhở sau vụ ông, ông Vũ Kỳ ,Thư ký của Bác Hồ và ông Bùi Đình Kế, Viện Lich sử Đảng tự ý công bố toàn văn Di chúc Bác Hồ đặt Bộ Chính trị vào việc đã rồi rất mất uy tín ( có hai điểm về Bác đề nghị miễn thuế nông nghiệp và hỏa táng trong Di chúc đã công bố năm 1969 bị cắt đi ).Ba là chuyện buồn gia đình.

-Có ý kiến cho ông thân ,thuộc phe Đại tướng Võ Nguyên Giáp.Ông chẳng thân ai và theo phe nào mà làm quen ai là lãnh đạo là vì ông .Sau khi ông bị điều vào làm Cục phó Cục Tuyên huấn TCCT,ông không thích vì tính ông tự do. Ngày đầu vào nhận chức, cảnh vệ không cho ông vào cơ quan vì đầu tóc bù xù, yêu cầu ông phải cắt tóc ngắn .Thế nên ở được vài tuần ông tìm cách xin chuyển công tác . Ông đến gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp được khuyên chấp hành sự phân công của tổ chức. Ông sang gặp ông Lê Đức Thọ, Trưởng ban Tổ chức Trung ương. Ông Thọ gọi điện cho ông Hoàng Tùng, TBT báo Nhân Dân ,xếp ông chức Phó TBT, phu trách tờ Nhân Dân chủ nhật.

-Tác phẩm chính diện, phản diện đều hay.

Bùi Tín có tài, kiến thức sâu rộng, giỏi ngoại ngữ, thành thạo viết được sách bằng tiếng Anh và Pháp. Thời trong nước ông có nhiều tác phẩm báo chí nổi tiếng,như các sách Dưới bóng tòa Đại sứ quán Mỹ ở Sài Gòn, Hỏi chuyện giặc lái Mỹ, Chuyện ở Đoàn quân sự hỗn hợp... Thời lưu vong gần 30 năm ở Pháp, ông viết Mặt thật, Hoa xuyên tuyết cùng nhiều tác phẩm khác. Gác sang bên chuyện chính trị, các sách này đọc rất hấp dẫn.

-Sống lưu vong vong giữa hai làn đạn .Ỏ Pháp ông sống trong nơm nớp lo sợ. Vì phe ta cho ông là kẻ thù, phản bộ.Phe Việt kiều chống cộng nghi ông là Việt cộng trá hàng để dò la họ. Việt kiều chân chính thì khinh miệt ông vì cho ông hèn nhát không dám ở lại trong nước đấu tranh.

-Chết trong cô đơn.Lúc lâm trọng bệnh một góa phụ Pháp chăm lo và được ông ủy thác lo mai táng. Tro cốt ông được lưu giữ ở một ngôi chùa của người Việt.. Con gái ông là Bùi Bạch Liên xin mang về VN mà chưa được..

Tôi có gặp ông ở Paris ngày 8-5-1995 khi ông đang ở bờ sông Sen gần tháp Ép phen

Hai anh em ngồi trong quán cà phê nói chuyện khá lâu.Khi chia tay,tôi bảo:-Thời ở báo QĐND ,bọn em mơ được như bác. Giá bác cứ ở lại mà thẳng thắn góp ý như TS Phan Đình Diệu thì có sao đâu. Ông cừơi rồi bắt tay chia tay, vẻ đượm buồn.

-