Cách mạng, văn hóa và giáo dục

 

Cách mạng, văn hóa và giáo dục

Nguyên Ngọc

08:58 SA @ Thứ Sáu - 17 Tháng Bảy, 2009

Gần đây, kỷ niệm 140 năm ngày sinh của nhà văn Maxim Gorki, chúng ta có dịp đọc một tác phẩm lâu nay ít được biết đến của ông, viết năm 1918, ngay giữa những ngày đầu Cách mạng Tháng Mười Nga, có tên “Những ý tưởng không hợp thời”. “Không hợp thời”, Gorki tự gọi những ý tưởng của mình như vậy bởi vì, là người sáng suốt nhất và cũng dũng cảm nhất, trong thời điểm sôi động vừa phức tạp vừa hứng khởi tột cùng ấy, đúng như một nhà văn hóa lớn, với một sự hiểu biết vô cùng sâu sắc và một tình yêu thống thiết đối với nhân dân Nga và nước Nga, ông đã bình tĩnh nhìn thấy và nói đến thực tế lâu đời và cấp bách của nước Nga, những gì cách mạng đã làm được, và những gì cách mạng chưa làm được, đúng hơn, không thể làm được đối với thực tế ấy, những gì là cơ bản nhất mà nước Nga và nhân dân Nga còn phải đối mặt, lâu dài, và tận trong nền tảng sâu thẳm nhất của mình.

“Cách mạng đã đánh đổ nền quân chủ, điều đó đúng! Nhưng điều đó có lẽ cũng có nghĩa rằng cuộc cách mạng đã mang chứng bệnh ngoài da vào bên trong nội tạng”. Maxim Gorki

Chắc chắn không ai có thể nghi ngờ sự ủng hộ nồng nhiệt của Gorki đối với cách mạng và đối với Lê-nin. Là nhà văn hóa lớn, xuất thân từ “dưới đáy” xã hội Nga, hơn ai hết ông hiểu sự cần thiết sống còn và tầm vĩ đại của cuộc cách mạng lật đổ chế độ Sa hoàng, giải phóng nước Nga, tạo những điều kiện chưa từng có cho nước Nga có thể thay đổi. Nhưng tỉnh táo, đầy tinh thần trách nhiệm và dũng cảm đến kinh ngạc, ông cũng nói rằng: “Cách mạng đã đánh đổ nền quân chủ, điều đó đúng! Nhưng điều đó có lẽ cũng có nghĩa rằng cuộc cách mạng đã mang chứng bệnh ngoài da vào bên trong nội tạng”. Cách mạng đã gạt bỏ cản trở bên ngoài, trên bề mặt (ngoài da) để cho phép tiến hành chữa trị những căn bệnh chí tử của thực tế Nga, nhưng công cuộc chữa trị chỉ được bắt đầu sau cách mạng chứ không phải trong cách mạng, bằng cách mạng. Cách mạng đã thành công, nhưng những căn bệnh trầm kha thì vẫn còn nguyên đấy, thậm chí nếu trước kia nó ở trên bề mặt thì bây giờ cách mạng đưa nó lặn vào trong nội tạng chứ không hề trừ tiệt được nó. Và như vậy thì lại còn nguy hiểm hơn, nếu coi mọi sự đã xong và dừng lại. Hoặc cứ tiếp tục theo một cách ấy. Theo Gorki, lại còn có điều khác nữa, cũng nghiêm trọng không kém, đến từ chính cuộc cách mạng mà ông dấn thân vào hết mình. Thẳng thắn, nghiêm khắc, vì hết sức trách nhiệm, ông viết: “Chúng ta sống trong một cơn bão của các xúc cảm chính trị, trong sự hỗn độn của một cuộc chiến đấu giành quyền lực; cuộc chiến đấu này đánh thức bên cạnh các tình cảm tốt đẹp còn cả những bản năng đen tối. Điều đó là tự nhiên, nhưng lại đe doạ bẻ cong đi tính cách của chúng ta, và làm cho nó phát triển một cách giả tạo theo một hướng nhất định”.

Không thể không liên tưởng đến một lãnh tụ khác cũng từng làm nên một cuộc cách mạng lớn trong thời hiện đại, đồng thời là một bậc hiền triết, Nelson Mandela, người đã lãnh đạo thành công công cuộc phá bỏ chế độ A-pác-thai ở Nam Phi. Sau chiến công lớn đó của nhân dân Nam Phi, cũng bình tĩnh và minh triết đến kinh ngạc, ông nói: “Chúng ta chưa có tự do, chúng ta mới giành được quyền tự do để có tự do”. Cách mạng là quan trọng và cần thiết, nhưng cách mạng không làm thay đổi được phần bên trong của xã hội và con người, không chữa trị được những căn bệnh nội tạng, những căn bệnh ngăn con người thật sự trở thành con người tự do. Không được phép tin rằng cách mạng đã tạo nên được con người tự do. Cũng có thể hiểu, đấy không phải là “chức năng” của cách mạng, không nằm trong khả năng của nó. Nó làm công việc dọn dẹp cho cuộc chữa trị.

Chữa trị cho xã hội, cho đất nước, cho dân tộc, cho con người, Gorki khẳng định, công việc đó, trách nhiệm đó, chức năng đó là của văn hóa, của văn học nghệ thuật. Và chúng ta hiểu, đương nhiên, của giáo dục, bộ phận cốt lõi, nền tảng của văn hóa. Đó là chức năng thiêng liêng của văn hóa, văn học nghệ thuật, và của giáo dục.

“Chúng ta chưa có tự do, chúng ta mới giành được quyền tự do để có tự do”. Nelson Mandela

Lẽ nào đọc Gorki và Mandela mà không lập tức liên tưởng đến những vấn đề của chính chúng ta. Mỗi cuộc cách mạng trong những hoàn cảnh lịch sử riêng ắt có những khác biệt lớn nhỏ riêng, nhưng dẫu có khác đến đâu thì những nguyên lý và quy luật chung vẫn không thể khác. Những điều Gorki và Mandela minh triết cảnh báo có chừa chúng ta không? Chắc chắn là không. Đó là ngọn lửa địa ngục mà các dân tộc đều bắt buộc phải đi qua, để đến được ngưỡng cửa của cuộc chữa trị, tới lúc ấy mới có thể bắt đầu. Cần đủ tỉnh táo và dũng cảm như các ông để biết nhìn thẳng và nhìn xa hơn về những vấn đề của chúng ta.
Chúng ta đã có được một cuộc cách mạng chấm dứt một trăm năm nô lệ, và sau đó liên tục hai cuộc chiến tranh anh hùng để hoàn tất cuộc cách mạng ấy, giành lại độc lập dứt khoát cho dân tộc. Sự nghiệp đó rất vĩ đại. Vĩ đại vì nó đã quét đi được những trở ngại bên ngoài, “ngoài da”, để cho phép chúng ta tự nhìn sâu lại trong chính mình, những tật bệnh, những nhầm lẫn và chậm trễ chí tử đã làm cho đất nước ta chậm phát triển. Nhìn rõ, và bắt tay vào công cuộc chữa trị, như ta vẫn gọi, cuộc chấn hưng dân tộc.

Đối với chúng ta hiện nay, có thể nói tất cả các vấn đề về văn hóa đều đang nóng bỏng. Có lẽ ai cũng có thể cảm nhận được điều này: Chúng ta đều đang hết sức lo lắng về kinh tế, càng lo lắng hơn trong khủng hoảng toàn cầu hiện tại. Nhưng sâu sắc hơn, trằn trọc hơn, lâu dài và khó khăn hơn, thậm chí chừng nào đó cũng chưa hoàn toàn thấy rõ được đường ra cho rành rẽ, là lo lắng về văn hóa. Trong đó, vừa nóng bỏng, cấp bách, vừa căn bản, lâu dài, là về giáo dục. Cho nên, những điều vừa đọc trên kia có lẽ thật có ích cho chúng ta để suy nghĩ về giáo dục, nền giáo dục mà chúng ta đang khó nhọc tìm lối ra hiện nay, cả về đường hướng cơ bản, lâu dài, lẫn bước đi cụ thể, trước mắt, đều còn rất lúng túng – nếu chúng ta dám nhìn thẳng và nói thẳng.

Nguyên Ngọc (5 tháng 9, 1932 – ) tên thật là Nguyễn Văn Báu, bút danh khác là Nguyễn Trung Thành. Ông là nhà văn, nhà văn hóa -giáo dục Việt Nam, phóng viên chiến trường, tổng biên tập báo và dịch giả. "Tôi sống và làm theo những điều mình tin, và chịu trách nhiệm về tất cả điều đó, không thối lui, không nhân nhượng. Đúng sai là điều khó tránh ở đời, nhưng tôi luôn coi trọng sự nhất quán trong thái độ sống: bao giờ cũng sống như một người tự do, trước hết với chính mình. ... Thiết lập lại một nền giáo dục khác hẳn nhằm tạo nên những con người tự do, dám và biết tự mình đi tìm lấy chân lý, sống và làm việc theo chân lý mình đã chọn, chịu trách nhiệm về sự lựa chọn ấy. Sự thống nhất của xã hội sẽ là sự thống nhất của những con người tự do, đầy trách nhiệm với chính mình và với xã hội, đầy tự chủ và sáng tạo."

THẾ NÀO LÀ TINH THẦN QUÝ TỘC, BÌNH DÂN VÀ LƯU MANH ?

 THẾ NÀO LÀ TINH THẦN QUÝ TỘC, BÌNH DÂN VÀ LƯU MANH ?

Tinh thần quý tộc biến mất và ý thức lưu manh phát triển

Trong khi trước đây người ta hô hào về việc xóa bỏ địa chủ phú nông, thì phương Tây xóa bỏ bần nông. Trong khi trước đây người ta tự hào về việc xóa bỏ quý tộc thì phương Tây xóa bỏ lưu manh. Đây chính là hai tư tưởng trị quốc hoàn toàn khác nhau, có thể dùng câu nói nổi tiếng để khái quát: một chế độ tốt có thể làm cho người xấu trở thành người tốt, một chế độ xấu có thể làm cho người tốt biến thành kẻ xấu. Phát động lưu manh để tiêu diệt quý tộc, cũng không thể làm cho lưu manh trở thành cao thượng, chỉ có thể làm cho lưu manh càng trở nên lưu manh hơn. Dụ dỗ, đe dọa nhiều người hơn nữa biến thành lưu manh, cuối cùng biến cả xã hội thành lưu manh.

Quý tộc, bình dân và lưu manh

Nhân loại là một quần thể to lớn và phức tạp nhất trên thế giới. Nói về tính chất vốn có của tinh thần và ý thức, có thể phân thành 3 thứ bậc khác nhau: quý tộc, bình dân và lưu manh. Ba thứ bậc này được phân theo dạng hình thoi đứng, ở giữa phình to là tầng lớp bình dân, đầu nhỏ ở trên cùng là tầng lớp quý tộc, còn đầu nhỏ dưới cùng là lưu manh. Từ bình dân tới quý tộc thì không có giới hạn rõ rệt, từ bình dân tới lưu manh cũng không có giới hạn rõ rệt, nhưng lưu manh và quý tộc thì có sự khác biệt một trời một vực.

Sở dĩ được gọi là quý tộc không phải vì có nhiều của cải, cũng không phải vì có nhiều quyền lực, mà là vì họ có một tinh thần cao quý, sử sách gọi đây là tinh thần quý tộc. Người thiếu tinh thần quý tộc, thì dù giàu có không ai sánh bằng cũng chỉ là mang bản tính lưu manh mà giàu có; dù có quyền lực to đến mấy, thì cũng chỉ là kẻ độc tài chuyên chế mang bản tính lưu manh.

Sở dĩ gọi là lưu manh không phải là vì không có gì trong tay, mà là ý thức lưu manh ở bên trong nội tâm. Giai cấp vô sản không đồng nghĩa với lưu manh, giai cấp vô sản đa số là người bình dân an phận thủ thường. Trong quần thể lưu manh, có người giàu, có kẻ nghèo; có bình dân, có quyền quý; có người ngốc nghếch, cũng có kẻ thiên tài.

Tinh thần quý tộc đại diện cho đỉnh cao của văn minh nhân loại, ý thức lưu manh đại diện cho sự thấp kém nhất của nhân loại. Dường như tất cả mọi người đều có suy nghĩ hướng tới sự cao thượng, và cũng có những ham muốn dục vọng thấp kém, đây chính là cuộc chiến giữa nhân tính và thú tính. Nhân tính chiến thắng thú tính, thì con người hướng tới sự cao thượng; thú tính chiến thắng nhân tính, con người sẽ hướng tới sự hèn hạ bỉ ổi. Đối với đa số người bình dân, nhân tính và thú tính vẫn đang giằng co chưa có hồi kết, nên nó làm cho cả một đời vẫn cứ loay hoay quanh cao thượng và thấp kém. Đa số người dân đều là an phận thủ thường nên cả đời sẽ không có gì nổi bật. Bình dân nếu muốn siêu phàm thoát tục, thì phải hướng tới cao thượng để có hy vọng trở thành quý tộc. Còn nếu hướng tới sự thấp kém hèn mọn thì sẽ trở thành lưu manh. Con người vươn tới sự cao thượng thì rất khó, và để trở thành quý tộc thì lại càng khó hơn; còn hướng tới sự thấp kém hèn mọn thì rất dễ, trở thành lưu manh thì dễ như trở bàn tay. Cũng chính vì nguyên nhân này mà xã hội nhân loại hiện nay quý tộc thì ít mà lưu manh thì nhiều.

Cao thượng và cao quý không khác nhau về bản chất, nhưng cao thượng và cao quý lại có khoảng cách, đó là mức độ khác nhau, trạng thái khác nhau. Bình dân cũng biết cao thượng, nhưng thường chỉ có thể cao thượng trong thuận cảnh, chứ không thể “cố thủ” cao thượng trong nghịch cảnh. Nếu như trong nghịch cảnh mà có thể giữ được cao thượng, thì đó chính là trạng thái cao quý, cũng tức là đã thành quý tộc.

Nếu cao thượng đã đạt đến trạng thái cao quý, thì tức là “phú quý mà không dâm, dưới áp lực mà không chịu khuất phục”. Đây chính là trạng thái của tinh thần quý tộc. Câu trên có hai tầng ý nghĩa. Tầng thứ nhất là giải thích đối với phú hào quyền quý: Anh giàu có rồi thì không thể dâm đãng, anh có quyền rồi thì anh không thể lấy quyền đấy để bắt người khác khuất phục. Tầng thứ hai là giải thích với tầng lớp bình dân: Anh không giàu có, nhưng anh không thể bị phú quý dụ dỗ mê hoặc để rồi từ bỏ cao thượng; anh không có quyền lực nhưng anh không thể khuất phục trước quyền lực, anh chỉ có thể tâm phục khẩu phục trước sự công bằng và chân lý. Đạt đến trạng thái này rồi, thì dù có là bình dân nhưng anh vẫn có tinh thần quý tộc.

Tinh thần quý tộc là gì?

Tinh thần quý tộc có 3 nội hàm cao quý đó là: thành tín, đạo nghĩa, ý thức trách nhiệm.

Thành tín là linh hồn của văn minh nhân loại, không có thành tín, thì không có đạo đức, cũng không có văn minh; thành tín cũng là linh hồn của phẩm cách cá nhân, không có thành tín, thì không thể có phẩm cách cao thượng. Người thiếu sự thành tín, thì hoặc là người vô lại hoặc là kẻ lưu manh. Dân tộc thiếu sự thành tín, thì chắc chắn là dân tộc ngu muội không có văn hóa. Thành tín cũng là gốc rễ của chế độ dân chủ, vì không có thành tín, thì không có dân chủ đúng nghĩa. Cụ thể, dân chủ dựa vào hiến pháp, và hiến pháp chính là khế ước của xã hội. Thành tín chính là gốc rễ của khế ước, không có thành tín thì khế ước cũng chỉ là tờ giấy vứt đi.

Quý tộc sở dĩ là quý tộc, là bởi vì quý tộc coi thành tín quan trọng hơn cả mạng sống, thành tín mang đến sự cao thượng, sự tôn nghiêm và giá trị cao quý của sinh mệnh. Ví dụ, quý tộc châu Âu thà dùng quyết đấu sòng phẳng thẳng thắn để phân thắng thua, chứ không muốn dùng âm mưu quỷ kế để tranh cao thấp. Đây thực chất chính là thà chết để giữ lấy giá trị của thành tín. Sử quan thời Trung Quốc cổ đại thà chết chứ không muốn vì đế vương thay đổi lịch sử, cũng chính là thà chết để giữ lấy giá trị của sự thành tín.

Đạo nghĩa bao hàm nhân đạo và công đạo. Nhân đạo là tiền đề của công đạo, chính là sự tôn trọng đối với sinh mệnh của con người. Người ngay cả ý thức nhân đạo cũng không có, thì về cơ bản không thể có công đạo. Tôn thờ bạo lực chính là coi thường nhân đạo. Nhân đạo và công đạo hòa quyện sinh ra chủ nghĩa nhân quyền của nền văn minh hiện đại, sở dĩ châu Âu có thể sinh ra Công ước Nhân quyền, thực chất chính là do sự thúc đẩy của tinh thần quý tộc.

Tinh thần đạo nghĩa mang tới nhân từ, mang tới khoan dung, mang tới sự quan tâm, mang tới sự công chính. Quý tộc quan tâm tới những người yếu, các sự nghiệp từ thiện trên thế giới dường như đều do quý tộc đầu tư xây dựng, và cái mà họ dựa vào chính là tinh thần đạo nghĩa.

Tinh thần trách nhiệm chính là tinh thần dám gánh vác. Chịu trách nhiệm với lương tri của xã hội nhân loại, chịu trách nhiệm với văn hóa truyền thống của nhân loại, bảo vệ đạo đức, duy trì công bằng xã hội, bảo vệ sự phát triển hòa bình của xã hội.

Chính tinh thần trách nhiệm mang tới lòng tin và sức mạnh không gì lay chuyển được của quý tộc, một khi dân tộc rơi vào khủng hoảng, quý tộc sẽ đứng phía trước dân tộc, bảo vệ an toàn cho dân tộc. Chính tinh thần trách nhiệm này mang đến cho họ tinh thần “Prometheus cướp lửa thần trao cho nhân loại”, và tinh thần “ta không vào địa ngục thì còn ai vào nữa”. Cũng chính tinh thần này đã bảo vệ và thúc đẩy văn minh nhân loại phát triển hơn.

Ba loại tinh thần này đều đến từ tín ngưỡng tôn giáo, chỉ có tín ngưỡng tôn giáo mới có thể chuyển hóa thành sức mạnh tinh thần kiên định và bền bỉ, đạt đến trạng thái cao quý.

Dù cá nhân quý tộc có tồn tại khuyết điểm này khuyết điểm nọ, nhưng quần thể quý tộc vẫn là lực lượng chủ đạo thúc đẩy văn minh nhân loại phát triển.

Tinh thần quý tộc thúc đẩy văn minh nhân loại phát triển

Trong mỗi cá nhân đều tồn tại cuộc chiến nhân tính và thú tính, và nó làm cho cả một đời cứ loay hoay giữa cao thượng và thấp kém: thượng đế kêu gọi con người hướng đến cao thượng, ma quỷ dụ dỗ con người hướng đến sự thấp kém; người cao quý cao thượng thì gần quý tộc hơn, người hướng tới thấp kém bỉ ổi thì gần với lưu manh hơn; hoặc có thể nói, người gần với quý tộc thì trở nên cao thượng, kẻ gần với lưu manh thì trở nên thấp kém. Tục ngữ gọi hiện tượng này là “gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”.

Mở rộng ra, một dân tộc cũng tồn tại cuộc chiến giữa nhân tính và thú tính, điều này thực chất là cuộc chiến giữa văn minh và vô văn hóa, cũng là cuộc chiến giữa quý tộc và lưu manh. Một dân tộc do quý tộc chủ đạo, thì sẽ mang đến sự tiến bộ cho nền văn minh; do lưu manh chủ đạo thì sẽ lùi lại về không có văn minh, đây không phải là sức sản xuất vật chất bị thụt lùi, mà là sự thụt lùi về văn minh tinh thần, về văn hóa, đạo đức. Điều này đã được chứng minh bởi lịch sử.

Lịch sử phát triển của nhân loại là do quý tộc chủ đạo, do đó nhân loại mới từ không văn minh mà hướng đến văn minh, nhưng trong quá trình lịch sử phát triển lâu dài, có lúc cũng bị lưu manh kiểm soát, lưu manh chiếm cứ địa vị chủ đạo, kết quả làm cho văn minh bị thụt lùi, do đó, tiến trình phát triển của văn minh nhân loại mới xuất hiện nhiều khúc khuỷu, tiến lùi.

Ý thức tinh thần của con người là thể đa diện phức tạp, tức có ý thức giữ gìn cao thượng, thì cũng có ham muốn tình cảm thấp kém. Tuy nhiên, con người hướng tới cao thượng lại giống như leo núi, rất khó; còn hướng tới thấp kém lại rất dễ, giống như đang ngồi cầu trượt. Do đó mà xã hội nhân loại từ trước đến nay lưu manh vẫn nhiều hơn quý tộc.

Xã hội nhân loại trước giờ lưu manh vẫn nhiều hơn quý tộc, vậy sao quý tộc có thể chiếm địa vị chủ đạo trong sự phát triển của xã hội? Điều này quyết định bởi thái độ của tầng lớp bình dân: tầng lớp bình dân ủng hộ quý tộc, thì quý tộc chiếm thượng phong, tức chiếm vị trí chủ đạo, và dân tộc này sẽ duy trì nền văn minh cao thượng; tầng lớp bình dân mà ủng hộ lưu manh, lưu manh chiếm thượng phong, tức lưu manh chiếm vị trí chủ đạo, thì dân tộc này sẽ duy trì sự thấp kém không văn minh. Đây chính là nguyên nhân cơ bản các dân tộc khác nhau có tiến trình văn minh và mức độ văn minh khác nhau.

Dân tộc ủng hộ quý tộc, quý tộc dễ chiếm thượng phong; dân tộc ủng hộ lưu manh, lưu manh dễ chiếm thượng phong. Nếu lưu manh chiếm thế thượng phong, chiếm vị trí chủ đạo, thì tất nhiên sẽ mê hoặc và dụ dỗ nhiều người hơn nữa biến thành lưu manh, ép buộc nhiều người hơn nữa biến thành lưu manh, cuối cùng biến thành một đại quốc lưu manh, văn hóa đạo đức sẽ bị thoái lui toàn diện, xã hội sẽ đổ vỡ.

Sáng tạo văn minh và sáng tạo lịch sử

Thành tựu văn minh nhân loại dường như đều là quý tộc sáng tạo, từ tư tưởng triết học thời viễn cổ, tín ngưỡng tôn giáo, lòng tin đạo đức, đến văn hóa nghệ thuật thời trung cổ, đến khoa học tự nhiên thời cận đại, cho đến cơ chế dân chủ thời hiện đại, tư tưởng mở ra thời đại mới của lịch sử nhân loại, dường như đều là quý tộc sáng tạo ra. Có thể nói thế này, không có quý tộc, thì không có văn minh nhân loại. Không cần tìm đâu xa, chỉ cần tìm những nhà triết học, văn học, nghệ thuật, tư tưởng, thần học, khoa học vĩ đại trên thế giới, có ai không phải là quý tộc?

Quý tộc không chỉ sáng tạo văn minh, mà còn sáng tạo ra lịch sử. Những nhà quý tộc thời cận đại của châu Âu, họ đã sáng tạo ra “Quân chủ lập hiến”, sáng tạo “Tuyên ngôn độc lập”, sáng tạo “Tuyên ngôn nhân quyền”, anh hùng dân tộc Ấn Độ Mahatma Gandhi đã sáng tạo ra “Cách mạng phi bạo lực”, Martin Luther King của Mỹ sáng tạo ra “Tôi có một ước mơ”, họ đem những tư tưởng văn minh này vào thực tế, sáng tạo ra lịch sử huy hoàng, trở thành những cột mốc cho nhân loại hướng tới văn minh.

Sáng tạo lịch sử khác sáng tạo văn minh

Từ trước tới nay, lưu manh không biết sáng tạo văn minh, chỉ biết sáng tạo sự ngang tàn bạo ngược. Tuy vậy lưu manh cũng có thể sáng tạo lịch sử, nhưng lưu manh không thể sáng tạo lịch sử của văn minh, chỉ có thể sáng tạo lịch sử của sự phá hoại, sáng tạo lịch sử tàn sát. Lưu manh từ trước giờ chỉ biết sáng tạo bạo lực, sáng tạo chiến tranh, sáng tạo sự hoang đường, sáng tạo tai nạn.

Nếu một dân tộc mà nhóm người lưu manh giữ vai trò chính trong thời gian dài, thì sẽ trở thành dân tộc “ỷ mạnh hiếp yếu”, trở thành một dân tộc hung bạo, trở thành một dân tộc hủ bại biến chất.

Đạo lý như thế này, lẽ nào còn cần ai chứng minh sao?

THẾ NÀO LÀ TỰ DO, DÂN CHỦ VÀ LÀM THẾ NÀO ĐỂ CÓ TỰ DO Ở CHẾ ĐỘ TOÀN TRỊ?

THẾ NÀO LÀ TỰ DO, DÂN CHỦ VÀ LÀM THẾ NÀO ĐỂ CÓ TỰ DO Ở CHẾ ĐỘ TOÀN TRỊ? DQC

Rất nhiều người đã nhầm lẫn 2 khái niệm khá giống nhau này. Tự do là quyền của con người, không bị ép buộc để có cơ hội được hành động theo ý muốn của mình. Có các quyền tự do cơ bản như tự do kinh doanh, tự do ngôn luận, tự học giáo dục, tự do lập hội, tự do báo chí và xuất bản (1 phần của tự do ngôn luận), tự do tôn giáo, tự do đi lại...

Còn dân chủ là phương pháp ra quyết định tập thể, trong đó mỗi cá nhận được có quyền bình đẳng, thường thể hiện ở việc bầu cử để lựa chọn trực tiếp người lãnh đạo quốc gia (dân chủ trực tiếp), hoặc bầu ra người đại diện, thay mặt mình để bầu lãnh đạo quốc gia (dân chủ đại diện). Định nghĩa tóm tắt và tương đối phổ quát là như vậy.

Tự do và dân chủ có mối liên hệ chặt chẽ, nhưng không đồng nhất. Có những quốc gia hay lãnh thổ có sự tự do khá rộng rãi, nhưng lại không có dân chủ đầy đủ. Ngược lại, có nơi thì có dân chủ nhưng lại thiếu tự do. Thường những nước nào có cả dân chủ lẫn tự do song hành thì nền dân chủ sẽ rất bền vững và mới gọi là dân chủ đầy đủ. Dân chủ mà thiếu tự do thì là dân chủ không đầy đủ, thậm chí là giả cầy. Tất nhiên dân chủ và tự do có nhiều cấp độ, khác nhau. Nếu dân chủ đạt được càng nhiều tiêu chí của tự do, thì càng được coi là dân chủ đầy đủ, bản chất. Dân chủ mà càng có ít tự do thì càng thiên về toàn trị, là dân chủ bịp bợm. Quyền tự do bầu cử và ứng cử là gần gũi nhất với dân chủ.

Nói cách khác, các quyền tự do là những viên gạch và vữa để xây lên ngôi nhà dân chủ. Gạch vữa mà ít và mềm thì nhà dễ đổ vỡ.

Ví dụ điển hình về tự do mà thiếu dân chủ là Hongkong thời thuộc địa Anh và Singapore. Hongkong thời thuộc địa có đầy đủ các quyền tự do như ở mẫu quốc, nhưng dân Hongkong không có quyền bầu cử thống đốc (toàn quyền) Hongkong. Tức là thiếu đi quyền dân chủ cơ bản nhất là lựa chọn lãnh đạo.

Singapore cũng có gần như đầy đủ các quyền tự do như Hongkong từ thời thuộc Anh và cả khi độc lập, nhưng đảng PAP cầm quyền tuyệt đối kể từ khi lập quốc, họ vẫn có những động thái o bế chính trị để các đảng khác không thể chen chân vào nghị trường. Tức là Sing cũng không hoàn toàn được dân chủ như phương Tây, nhưng vẫn hơn Hongkong thời thuộc địa.

Các nước đã từng hoặc đang có dân chủ phi tự do là Ấn Độ thời còn theo kinh tế kế hoạch (nhà Gandi), Nam Mỹ giai đoạn cánh tả cầm quyền (dễ thấy nhất là Venezuela) và điển hình nhất là Nga và Campuchia sau năm 91 đến nay. Ở các nước này, dân chúng được bầu cử tự do, có chế độ đa đảng, nhưng đảng cầm quyền vẫn kiềm chế sự tự do bầu cử 1 cách tương đối và họ bị thiếu rất nhiều quyền tự do mà điển hình nhất là thiếu tự do kinh tế (nhiều nước theo kinh tế kế hoạch hoặc tư bản thân hữu). Đa số các quyền tự do của họ là mang tính giả cầy, bề ngoài. Cũng có thể nói là các nước này có dân chủ không đầy đủ.

Có thể đánh giá tổng quan là các nước có tự do trước khi có dân chủ thì thường có kinh tế phát triển hơn là các nước có dân chủ trước tự do.

Ví dụ điển hình là Hàn quốc và Đài Loan thời độc tài là 1 dạng tự do phi dân chủ (tất nhiên tự do không đầy đủ, nhưng có tương đối, đặc biệt là có tự do kinh tế). Đến thập kỷ 198x họ mới dân chủ hóa và có bước nhảy vọt về kinh tế. Hiện nay họ có nền dân chủ tự do gần như phương Tây.

Còn các nước có dân chủ trước tự do là Ấn Độ, Campuchia, Nga, rõ ràng nhất là 2 nước đầu tiên được dân chủ "rơi vào đầu". Ấn Độ được Anh trả độc lập, Campuchia được LHQ can thiệp để thoát CS, Nga được DC do LX sụp đổ. Hậu quả là các nước này đều có dân chủ giả cầy và kinh tế èo uột, Ấn Độ thì hơn chục năm gần đây mới có tự do kinh tế để có khởi sắc.

Lịch sử hình thành chế độ dân chủ kèm tự do ở các nước phương Tây đều cho thấy tự do là thứ được có trước 1 thời gian dài, rồi mới tiến tới dân chủ. Ví dụ rõ nhất là ở các nước Anh, Mỹ, Pháp.

Ở Anh và Mỹ thì CNTB phát triển rất sớm nhờ vào tầng lớp thương gia được tự do kinh doanh, từ đó xây dựng nên tầng lớp trung lưu đông đảo và họ đã gây sức ép lên chính quyền để ép buộc chính quyền phải chia sẻ quyền lực cho nhân dân. Ở Anh, ban đầu là vua chia sẻ quyền lực cho quý tộc (Viện Nguyên lão tức Thượng viện sau này) rồi sau đó quyền lực thuộc về Hạ viện (giới bình dân), nhà vua chỉ còn tính biểu tượng. Ở Mỹ thì giai cấp trung lưu lãnh đạo dân lật đổ chế độ thực dân.

Nhưng nước Anh mất khoảng 300 năm để vua bắt đầu chia sẻ quyền lực cho quý tộc cho đến khi phụ nữ Anh được đi bầu vào năm 1930, tức là mới có quyền dân chủ đầy đủ.

Ở Mỹ, năm 1824, 48 năm sau khi giành độc lập, thì mới có 5% dân số trưởng thành của Mỹ được quyền bỏ phiếu. Phụ nữ Mỹ được bầu cử vào năm 1920 và đến thập kỷ 197x thì người da đen mới được đi bầu, tức là Mỹ mới có dân chủ khá đầy đủ.

Dẫn lịch sử như vậy không có nghĩa là nước nào sau này cũng phải mất 300 hay 200 năm mới từ phong kiến hay thuộc địa thành dân chủ (bò đỏ hay bẻ lái như vậy để biện minh cho sự duy trì độc tài). Bởi vì thực tế Hàn quốc và Đài Loan chỉ mất hơn 20 năm để từ độc tài thành dân chủ với nền tảng không khác VN là mấy. Còn Thái Lan và Nhật thì có dân chủ theo mô hình Anh mà không cần cuộc CM nào (tức là tự diễn biến). Chính Anh và Mỹ đều phải có CM.

Còn nước Pháp, chế độ chuyên chế độc đoán duy trì ở đây lâu hơn ở Anh khá nhiều, kể cả sau cách mạng Pháp xảy ra khá sớm (1789). Cuộc CM cũng tạo ra 1 chế độ dân chủ phi tự do và nhanh chóng bị dập tắt, thay thế bằng chế độ chuyên chế tổng tài của Napoleon.

Chính vì Pháp thiếu dân chủ hơn Anh, nên các thuộc địa Pháp cũng thiếu dân chủ hơn Anh và đến khoảng 194x thì phụ nữ Pháp mới được đi bầu.

Nhưng, ở VN, người Pháp cũng đã copy mô hình dân chủ của mình sang vào giai đoạn thuộc địa. Nam Kỳ được hưởng dân chủ sớm hơn cả ở VN, vì được hưởng pháp luật gần như ở Pháp. Từ cuối thế kỷ 19, dân Nam Kỳ cũng đã được hưởng nền DC hạn chế gần như ở Pháp. Đó là những người giàu, công chức, quân nhân đã được bầu cử hội đồng Nam Kỳ và hội đồng tỉnh. Đây là cơ quan tư vấn cho chính quyền thuộc địa, giống như HĐND và QH hiện nay. Ban đầu thì quyền lực cũng hạn chế và thành viên hội đồng phải đa số là Tây, nhưng cũng chỉ chiếm tối đa 75%, vẫn ít hơn tỷ lệ đảng viên trong QH hiện nay. Người Pháp đương nhiên nắm chính quyền Nam Kỳ và nắm quyền "cố vấn" (gián tiếp nắm quyền) ở Bắc và Trung Kỳ, các TP nhượng địa HN, HP, ĐN thì quy chế như Nam Kỳ.

Vào thời Quốc gia VN thì tỷ lệ đó đảo ngược lại, người Việt trực tiếp nắm quyền hành chính và chỉ có 25% là dân biểu người Pháp.

Ở chế độ thuộc địa, người dân vẫn có quyền tự do tương đối, đặc biệt là tự do kinh tế, báo chí và xuất bản. Các quyền tự do không bị bóp nghẹt như dưới chế độ CS sau này.

Lịch sử dài dòng bên trên cho thấy, tự do luôn phải có trước dân chủ thì mới đúng quy trình. Nếu quy trình bị đảo ngược, thì dân chủ là giả tạo. Ví dụ gần gũi chính là nền dân chủ có được do CM tháng 8. Nó quá mong manh. VNCH cũng là nền dân chủ được rơi vào đầu chủ yếu do Pháp rồi Mỹ tác động, nên nó nhanh chóng biến thành tự do phi dân chủ. Tuy nhiên, đây là chính quyền thời chiến nên không phải là ví dụ chuẩn xác.

Như vậy, có thể kết luận được con gà hay quả trứng phải có trước. Tự do phải có trước dân chủ. Bởi vì, khi có tự do thì tầng lớp trung lưu sẽ dần dần nâng cao dân trí và có thể tích lũy kinh tế, nhờ đó mà gây sức ép được với chính quyền để chính quyền phải chia sẻ quyền lực. Tầng lớp trung lưu càng đông và mạnh thì quyền lực nhà nước càng giảm sút và đó là mầm mống của dân chủ.

Nhưng dưới chế độ CS thì sao?

Chế độ CS là chế độ toàn trị, nó triệt tiêu cả tự do lẫn dân chủ. Vì dân không có quyền tự do ngôn luận, không được tự do báo chí, xuất bản và giáo dục, chỉ được có thông tin 1 chiều, nên dân chỉ có tư duy 1 chiều. Vì thế người dân bị triệt tiêu khả năng phản biện và KHÔNG CÓ kiến thức về khoa học chính trị, hiểu lệch lạc về pháp luật và kinh tế vĩ mô, lịch sử. Nói cách khác là dân trí thấp về kiến thức kinh tế, chính trị, triết học và lịch sử. Mục tiêu là để không thể có tổ chức ngoài đảng nào mà có hiểu biết chính trị hòng cạnh tranh quyền lãnh đạo với đảng CS.

Làm thế nào để có thể nâng cao dân trí khi chính quyền cố tình ngu dân thông qua cấm đoán các quyền tự do?

Chỉ có cách duy nhất là tự học, tự khai trí thông qua giáo dục gia đình, du học và qua các kênh thông tin phi "chính thống". Giai đoạn trước đổi mới thì điều này là khó, chỉ trông vào GD gia đình, cũng hạn chế. Nhưng hiện nay khả năng tự đào tạo khá đơn giản, nhờ mạng xã hội. Tất nhiên tự đào tạo sẽ rất chậm vì nguồn lực quá ít, nhưng còn hơn không. Qua đó, người dân có thể gây sức ép với chính quyền y như người Anh đã từng làm với vua từ mấy trăm năm trước mà không nhất thiết phải lật đổ chế độ quân chủ.

Việc này là khả thi, vì hiện tại chính quyền đang trên quá trình buộc phải thu hẹp phạm vi quản lý. Về logic, chính quyền càng nhỏ, thì PĐ càng đông, tức là DC sẽ gia tăng. Bởi vì nếu không thu hẹp thì chính quyền sẽ tự sụp đổ do phải ăn thịt chính mình. Quá trình đó có tiến độ nhanh hay chậm chính là phụ thuộc vào việc gia tăng dân trí về kinh tế, chính trị, pháp luật của người dân nhanh hay chậm. Điều đó phụ thuộc vào mỗi cá nhân và trí thức sẽ là đầu tàu.

Vậy quy trình nào để đi tới DC?

Mình cho là quy trình theo lịch sử nền DC phương Tây là không thể đảo ngược. Tức là dân chủ sẽ phải có cho tầng lớp tinh hoa trước, dần dần mở rộng cho tầng lớp trung lưu, rồi tới toàn dân. Chi tiết thế nào thì là câu chuyện dài khác và nên bắt đầu từ xã hội dân sự, quyền lập hội, công đoàn độc lập, tự do giáo dục và xuất bản.

Tự do Tư tưởng - Tự do Ngôn luận

 

Tự do Tư tưởng - Tự do Ngôn luận

Hoàng ĐạoTự Lực Văn Đoàn

07:30 CH @ Thứ Ba - 01 Tháng Ba, 2016

Tự do Tư tưởng

Tự do cá nhân là tự do của thân thể con người. Nhưng ngoài thân thể, còn có tinh thần. Tự do tư tưởng chính là sự tự do của người ta về mặt tinh thần vậy. Người đã được tôn trọng, thì linh hồn, tư tưởng của người, là phần tôn quý nhất trong con người, lẽ tự nhiên là phải được quý trọng, phải được nảy nở, phát triển ra một cách tự do.

Sự tự do ấy, đối riêng với từng người, thì thật là dễ dàng, không cần phải bàn luận đến. Tư tưởng của ta, đối riêng với ta, muốn bông lông hay ngang trái đến thế nào mặc dầu, cũng không ai kềm chế nổi, vì không ai biết đến để mà kềm chế. Thế cho nên, tự do tư tưởng không phải chỉ có nghĩa là tự muốn có ý kiến gì trong thâm tâm cũng được, mà còn có nghĩa là ý kiến ấy có thể tự do phát biểu, tự do truyền bá nữa.

Chính vì nghĩa đó nên bản tuyên ngôn Nhân quyền và Công quyền (Pháp), điều thứ X và thứ XI, đã tuyên bố

ĐIỀU THỨ X– Không có ai phải lo ngại về tư tưởng của mình, dù về tôn giáo cũng vậy, miễn là sự biểu lộ không trở ngại đến trật tự của công chúng do pháp luật định ra.

ĐIỀU THỨ XI – Việc tự do thông đạt ý kiến và tư tưởng là một quyền hạn trong các quyền hạn rất quí của người ta. Vậy phàm công dân nào cũng có thể được tự do ngôn luận, tự do trước tác, tự do ấn loát, trừ ra khi lạm dụng quyền tự do ấy thì phải chịu trách nhiệm theo như pháp luật đã định.

Xem như vậy, tự do tư tưởng gồm có nhiều quyền tự do khác, tự do tôn giáo, tự do giáo dục, tự do ngôn luận, tự do hội họp.

Thế nào là tôn giáo tự do? Là phàm làm người, ai muốn theo tôn giáo nào hay không theo tôn giáo nào cả tùy ý, nhập giáo hay xuất giáo tùy lòng.

Quyền tự do này không phải là lúc nào cũng có. Người ta nhận ra rằng lòng tương thứ về mặt tôn giáo rất hiếm. Thường thường, tôn giáo nào được nhiều người tín trong một nước, hay được chính phủ theo, là chiếm lấy phần thắng, tìm cách tàn hại các tôn giáo khác. Ngày trước, ở các nước quân chủ, bày tôi và thần dân phải theo tôn giáo của vua chúa, dẫu ở Đông phương hay Âu châu cũng vậy. Ở những nước ấy lòng tín ngưỡng rất mạnh, vì vậy, hay xảy ra những cuộc tàn sát những người theo một tôn giáo khác tôn giáo của chính phủ, như ở bên nước Pháp về thế kỷ thứ XVI. Cả đến nước Nam ta, là một nước rất có lượng chiêu nạp các tôn giáo, mà cách đây không đầy một trăm năm, cũng đã sinh ra những việc giết hại các giáo sĩ của đạo Thiên Chúa. Coi đó, tôn giáo tự do là một quyền tự do mãi đến gần đây mới được nhân loại nhìn nhận.

Quyền tự do ấy đã được nhìn nhận về nguyên tắc, thì về mặt thực hành, người ta phải nghĩ đến cách làm cho quyền tự do ấy được phát triển. Muốn thế, một là trong xã hội, không bao giờ được lấy tôn giáo để định phận cá nhân, một người trong nước Annam chẳng hạn không được vì theo đạo Gia-tô hay đạo Phật mà coi hơn được người khác. Hai là không có thể bắt buộc hay ngăn cản người ta theo một tôn giáo nào. Theo hay không theo là tùy ở lương tâm của người ta.

Tuy nhiên, không phải vì thế mà không ai có quyền khuyên nhủ người ta theo tôn giáo hay là bỏ hẳn tôn giáo: trái lại, quyền ấy là quyền của mọi người, vì sự khuyên nhủ ấy chỉ là sự phát biểu của một ý kiến, một tư tưởng. Ba là chính phủ - ở những nước chính phủ - phải đứng trung lập về mặt tôn giáo, không được thiên vị một tôn giáo nào; và chỉ có quyền can thiệp đến để gìn giữ, bảo vệ trật tự chung mà thôi.

Tự do giáo dục chỉ là một hình thể của sự tự do về tư tưởng. Người ta, đã được tự do, phải có quyền nâng cao nhân phẩm của mình, có quyền làm nẩy nở năng lực của mình, nghĩa là có quyền học cho biết thêm. Và quyền học ấy sẽ không có, nếu không ai có quyền dạy, nếu không có tự do giáo dục. Vì rằng nếu muốn học mà ai nấy đều phải tìm đến một giáo môn thôi, thì sự học ấy không được hoàn toàn tự do.

Đối với người đã đủ trí khôn để suy xét, thì không còn nghi ngờ gì nữa, ai ai cũng công nhận rằng đã đủ trí khôn, là được tự do kén chọn lối học, thầy dạy của mình, và có lầm lẫn thì tự mình chịu lấy trách nhiệm. Nhưng đối với con trẻ, vấn đề khó khăn và phiền nhiễu hơn. Là vì ở đây, ta thấy quyền của cha mẹ đi đôi với quyền của nhà nước.

Cha mẹ, đối với con, vừa có quyền, vừa có bổn phận nâng cao nhân phẩm của những tâm hồn non nớt yêu dấu ấy.

Bổn phận ấy, cha mẹ có thể tự mình làm chọn, và vì thế, cha mẹ hẳn phải có quyền chọn thầy học cho con mình; cha mẹ đã có quyền đem những ý tưởng của mình truyền cho con, thì cũng có thể tìm người đồng tư tưởng thay mình. Tuy nhiên, con trẻ không phải chỉ là của gia đình mà thôi, mà về sau sẽ còn là một công dân, một phần tử của nước, và vì thế, nước cũng có quyền và có bổn phận trông nom coi sóc đến sự học của những người vị thành đinh.

Hai dòng tư tưởng ấy có khi tương phản, có khi hòa hợp nhau; trong thực tế, cả cha mẹ lẫn nước nhà đều có ảnh hưởng đến nền giáo dục của con trẻ. Có một điều đáng chú ý nhất, là cha mẹ không có quyền để cho con chịu sự ngu dốt; và chính cả nước cũng có bổn phận lo cho con trẻ có một chút học vấn. Cái ý đó đã khiến các nước văn minh đặt ra luật cưỡng bách giáo dục; phàm cha mẹ phải cho con em có một nền học vấn, và muốn giúp cho sự học ấy, chính phủ phải đặt đủ trường sơ đẳng để dạy trẻ em. Những trường ấy cần phải không lấy tiền học phí và cần phải theo một chương trình trung lập, cốt là để cho con trẻ một ít học thức cần dùng cho đời họ về sau này. Lên trên một bực thì sự học được tự do. Thí dụ như ở bên Pháp, chính phủ đặt ra các trường công, đủ các hạng; và ở cạnh, những người có đủ đảm bảo để dạy học, có quyền mở trường tư ở dưới quyền kiểm soát của chính phủ. Tuy nhiên, ngay như ở bên Pháp, ta thấy quyền tự do ấy không được toàn vẹn. Là vì nếu ai nấy đều có quyền theo học ai cũng được, đến hạng nào cũng được, nhiều người vì tình cảnh không được tự do học đến bậc cao đẳng và vì thế, có sự bất công giữa nhân dân. Nhưng có lẽ ý tưởng này có can hệ đến sự bình đẳng hơn là nguyên tắc tự do.

Tự do Ngôn luận

Tự do tư tưởng chỉ là chuyện chiêm bao nếu tư tưởng không được tự do truyền bá. Sự tự do truyền bá ấy, người ta gọi là tự do ngôn luận. Tôi có những tư tưởng, những ý kiến tôi tin là xác đáng, nếu tôi chỉ có quyền giữ riêng cho tôi, thì một sự tiến bộ nhỏ, một sự thay đổi con không sao xảy ra trong xã hội được. Tôi cần phải đem những ý kiến, tư tưởng ấy truyền bá cho người khác biết; hoặc dùng lời nói, hoặc dùng báo chí, sách vở.

Tự do báo chí hay tự do ngôn luận là một tự do người ta đã tranh đấu nhiều lắm mới có. Những chế độ chuyên chế rất sợ tự do ấy, vì biết rằng đó là một sức mạnh có thể đạp đổ mọi điều áp bức, lay chuyển cái trật tự hiện có trong xã hội. Cho nên, ở dưới quyền các vị đế vương xưa dẫu ở bên Pháp hay ở bên Annam, ở Tây phương hay ở Đông phương, tự do ngôn luận chỉ là một mộng tưởng. Và ngay bây giờ, ở những nước người ta không muốn cho dân trí mở mang, vì sợ thiệt hại đến đặc quyền của một số ít, sự tự do người ta chôn chặt nhất, là tự do ngôn luận. Vì thế, muốn biết một nước đương theo chế độ dân chủ hay chế độ chuyên chế độc tài không có gì đáng làm tiêu chuẩn hơn là xem trong nước ấy báo chí được tự do hay bị trói buộc.

Tuy nhiên, sức mạnh của ý tưởng tự do lớn đến nỗi ở ngay những nước chuyên chế hay độc tài, chính phủ cũng không dám nói trắng trợn ra rằng tự do ngôn luận là một cái nạn chung, nên triệt bỏ. Họ thường dựa vào sự vọng dụng quyền tự do ngôn luận để khuôn tư tưởng dân chúng vào nơi họ muốn. Mà tự do nào chảng sinh ra sự vọng dụng 1) !

Nhất là đối với tự do ngôn luận, thì sự vọng dụng càng dễ trông thấy. Nào là làm náo động nhân tâm bằng những tin tức bịa đặt nào là xui giục nhân dân nổi loạn hay phảm vào trọng tội khác, nào là làm bại hoại phong hóa, nào là phỉ báng vu cáo để làm thiệt hại đến danh dự của người khác.

Bằng cứ vào những sự vọng dụng ấy, chính thể chuyên chế hoặc là triệt bỏ hẳn tự do ngôn luận, hoặc là tìm phương pháp bó buộc cho thật chặt chẽ sự tự do ấy. Những phương pháp ấy, họ bảo là để đề phòng những sự vọng dụng của sự tự do ngôn luận. Không kể những nước độc tài, là những nước báo chí sách vở đều phải theo lệnh của chính phủ, những nước có chính thể chuyên chế đều dùng những phương pháp sau này; báo chí muốn xuất bản cần phải có phép của chính phủ, chính phủ có quyền cấm xuất bản hay là thu giấy phép về, bài vở đăng báo cần phải qua phòng kiểm duyệt, phòng ấy cho phép mới được đăng; người quản lý một tờ báo phải có tiền bảo đảm, báo chí phải chịu thuế nặng; mở nhà in phải có bằng cấp và phải được chính phủ cho phép. Những phương pháp ấy có khi cũng dùng một lúc, có khi chỉ dùng một vài. Như ở Đông Dương, ngoài Nam kỳ là thuộc địa không kể, còn thì báo chí muốn xuất bản cần phải được phép của chính phủ, nhưng hiện giờ thì phòng kiểm duyệt đã bãi bỏ và sự đảm bảo bắt buộc và thuế khóa thì báo chí không phải chịu.

Nhưng, như ta đã nhận rõ, tự do không phải là phóng túng. Những sự vọng dụng không thể là một cớ để quyết án một quyền tự do. Những phương pháp đề phòng trên kia chỉ là một cách làm cho chính phủ nắm quyền lập dư luận vào trong tay, đàn áp những tư tưởng không hợp với chính kiến của mình, nghĩa là chỉ là một cớ khi chính phủ dùng để đàn áp sự tự do ngôn luận.

Vì vậy, cuộc Đại cách mệnh Pháp, khi bãi bỏ mọi sự đàn áp quyền lợi của công dân, tuyên bố rằng: phàm là công dân, ai cũng có quyền nói, viết, in trong sự tự do, miễn là phải chịu trách nhiệm khi vọng dụng sự tự do ấy trong những trường hợp luật nước định.

Nguyên tắc ấy là nguyên tắc những nước dân chủ, đều tôn kính khi đặt ra luật để tố chức chế độ báo chí. Xuất bản báo chí sẽ được hoàn toàn tự do, miễn là có người chịu trách nhiệm về những bài viết có thể phương hại đến danh dự người khác hay đến pháp luật. Không có một phương pháp đề phòng nào nữa, chỉ có những đạo luật định phạt những sự vọng dụng có thể xảy ra.

Một thí dụ: nước Pháp, Đạo luật ngày 29 tháng 7 năm 1881 về chế độ báo chí đã theo đúng nguyên tắc ấy. Không có phương pháp đề phòng nào. Những giấy in để cho công chúng đọc chỉ cần phải có biên tên và trụ sở của người in. Báo chí xuất bản không cần xin phép ai, chỉ cần phải có một tờ khai lên tờ báo, tên và chỗ ở của viên quản lý và của nhà in đệ ra phòng biện lý. Mỗi tờ báo cũng cần có biên tên của quản lý và một bản ra nha đốc lý. Những phương cách ấy không có tính cách đề phòng, mà chỉ cốt để định rõ người nào phải chịu trách nhiệm đối với pháp luật, nếu có xảy ra sự vọng dụng.

Những sự vọng dụng ấy cần phải định rõ từng khoản, một là để nhà báo biết đường mà trách, hai là để cho hợp với một nguyên tắc rất hay của luật pháp, không có tội gì mà không có luật định. Thí dụ như những sự phỉ báng hay mạ lỵ, xui giục phạm pháp, làm bại hoại phong hóa, v.v… định rõ trong đạo luật 1882.

Xem như ví dụ như vậy thì luật 1881 đã hết sức che trở cho sự tự do ngôn luận trong nước Pháp. Tuy nhiên, trong nước ấy, không phải ai ai cũng có thể xuất bản được một tờ báo, vì muốn thế, cần phải có đủ tiền tài để mua nhà in, trữ giấy, trả công thợ. Thế cho nên, người ta đã có thể chỉ trích rằng tự do báo chí ở bên Pháp chưa được hoàn toàn, dư luận ở đấy chỉ là dư luận của những ông chủ báo giàu có. Ngôn luận như vậy, chỉ được hoàn toàn tự do khi mà bất cứ một người công dân nào cũng có thể có máy in, giấy vở để in những tư tưởng của mình.

Tuy nhiên, trong khi đợi các ngày đẹp đẽ lý tưởng ấy, chế độ báo chí ở Pháp đối với ta cũng là một chế độ bảo vệ sự tự do ngôn luận rất mực rồi.

Ghi chú:

1)Vọng dụng: lạm dụng, dùng bừa, dùng bậy, quá lố

 

Quốc khánh: Đối thoại về Độc lập - Tự do

Thứ Năm, 07:04, 01/09/2011

Khách mời là ông Nguyễn Trần Bạt - tác giả của nhiều cuốn sách đề cập đến các vấn đề đương thời gây được sự chú ý trong dư luận như: “Đối Thoại với Tương lai”, “Cải cách và Phát triển”, “Văn hóa và Con người”…

•  Kỷ niệm Quốc khánh 2/9 tại Thái Lan

• Đón Tết độc lập, cùng nghĩ về đất nước

Ông Nguyễn Trần Bạt, Chủ tịch, Tổng giám đốc Công ty InvestConsult Group, một trong những doanh nghiệp đầu tiên hành nghề tư vấn, đầu tư trên thị trường Việt Nam. Ngoài kinh doanh, ông còn là một nhà nghiên cứu về các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, giáo dục, triết học. Ông Nguyễn Trần Bạt là tác giả của nhiều cuốn sách đề cập đến các vấn đề đương thời gây được sự chú ý trong dư luận như: “Đối Thoại với Tương lai”, “Cải cách và Phát triển”, “Văn hóa và Con người”…

Nhân dịp kỷ niệm 66 năm Ngày Quốc khánh 2/9, chúng tôi mời ông Nguyễn Trần Bạt đối thoại về chủ đề: Độc lập - Tự do - Hạnh phúc. Đây là tiêu ngữ thiêng liêng được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt dưới Quốc hiệu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (nay là nước Cộng hòa XHCN Việt Nam), từ khi lập nước đến nay.

** Phóng viên: 66 năm qua, Độc lập -Tự do - Hạnh phúc đã trở thành một tiêu ngữ rất quen thuộc đối các công dân Việt Nam. Tuy nhiên, sự quen thuộc của nó không bao giờ làm giảm đi tính thiêng liêng và giá trị của nó, đúng không thưa ông?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Đúng thế! Có lẽ cái tiêu chuẩn số một, tư tưởng số một và nguyên lý số một của Tư tưởng Hồ Chí Minh chính là độc lập dân tộc.

Thứ  hai là tự do và dân chủ. Và có một tư tưởng nữa không nằm trong cái logo ấy, đó là đại đoàn kết dân tộc. Không có tội ác nào lớn hơn đối với đất nước bằng tội ác làm mất sự đoàn kết dân tộc. Cho nên 3 tư tưởng: Độc lập dân tộc, Tự do - dân chủ và Đại đoàn kết dân tộc là ba điểm mấu chốt trong toàn bộ hệ thống tư tưởng chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Còn ba tiêu chí độc lập, tự do và hạnh phúc là những giá trị phổ quát của nhân loại, đã được khẳng định rộng rãi trên thế giới. Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên trong lịch sử chính trị hiện đại của chúng ta đã hội nhập với các giá trị của thế giới bằng 3 chữ vĩ đại như thế trong tiêu chí sáng tạo ra nền cộng hòa của chúng ta.

** Phóng viên: Vậy lý tưởng này, trong bối cảnh hôm nay, cần được hiểu như thế nào?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Tôi nghĩ rằng từ lý tưởng chính trị đến hiện thực chính trị là cả một bài toán để giải quyết về sự tương thích các điều kiện và thực tế với lý tưởng.

Đây là một công việc khó, một công việc rất vất vả cho mọi thế hệ chính trị, kể cả thế hệ lãnh đạo hiện nay, đứng đầu là Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, chắc chắn còn rất vất vả để hiện thực hóa tư tưởng này của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Dân tộc chúng ta phải rèn luyện một bản lĩnh để bảo vệ nền độc lập, với nội hàm của chữ độc lập ngày càng phức tạp.

Chúng ta phải đủ năng lực để kinh tế độc lập, chúng ta phải đủ thông thái để chính trị độc lập, chúng ta phải giữ gìn bản sắc để văn hóa độc lập. Chúng ta phải nâng cao hiệu lực về việc phát triển con người để con người Việt Nam được độc lập.

Một dân tộc mà nhân dân của nó không có những phẩm chất để yêu mến giữ gìn và đủ bản lĩnh để giữ gìn nền độc lập thì dân tộc ấy trên thực tế chỉ độc lập về mặt Nhà nước chứ không phải độc lập về mặt dân tộc.

Độc lập không chỉ là bản lĩnh Chính phủ, không chỉ là bản lĩnh đảng chính trị mà là bản lĩnh ấy phải phổ cập đến mức trở thành bản lĩnh của nhân dân.

** Phóng viên: Thế còn tự do, ngày nay nên hiểu như thế nào?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Tự do – rất nhiều người hiểu sai chữ này. Tự do vừa là cái bên trong mình, vừa là điều kiện bên ngoài. Điều kiện bên ngoài của tự do chính là dân chủ. Dân chủ chính là tiêu chuẩn môi trường để khái niệm tự do được tôn trọng.

Còn Độc lập dân tộc cũng là điều kiện để đảm bảo tự do, bởi vì nếu không Độc lập dân tộc, lệ thuộc vào nước ngoài, đất nước chúng ta không tự do thì dân chúng ta không tự do được.

Vì thế cho nên Độc lập và dân chủ là các điều kiện bên ngoài để cho khái niệm tự do được bảo vệ hay là được đảm bảo có môi trường phát triển.

** Phóng viên: Thưa ông, lý tưởng Độc lập - Tự do - Hạnh phúc đã từng có một sức mạnh vô cùng to lớn, biến thành động lực và khát vọng giúp dân tộc chúng ta dành chiến thành trong những cuộc chiến tranh khốc liệt và không cân sức. Vậy trong thời bình, Độc lập - Tự do có ý nghĩa như thế nào, có vai trò và vị trí như thế nào trong công cuộc hiện đại hóa quốc gia?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Có rất nhiều người nói với tôi, yêu nước là phải hy sinh cho đất nước. Tôi cười, tôi nói rằng yêu nước là phải làm cho đất nước đáng yêu. Chủ nghĩa yêu nước trong thời bình, chủ nghĩa yêu nước hiện đại chính là làm cho đất nước mình đáng yêu hơn, để cho sự yêu nước là tình cảm tự nhiên của mỗi con người. Bất kỳ cái gì làm cho đất nước chúng ta xấu hơn, ít hấp dẫn hơn với con người trong nước và ngoài nước thì trong chừng mực nào đó đều có nghĩa là không yêu nước.

Đấy là chủ nghĩa yêu nước hiện đại, là tự do hiện đại và tôi nghĩ rằng chúng ta phải phấn đấu theo ba nguyên lý tư tưởng chính trị quan trọng nhất của Bác Hồ là Độc lập dân tộc, Tự do dân chủ và Đại đoàn kết dân tộc.

** Phóng viên: Quan sát tình hình trong nước hiện nay, nhất là những thay đổi sau gần 25 năm chúng ta có chính sách Đổi mới, cá nhân ông có hài lòng hay không với tốc độ  phát triển của đất nước ta hiện nay?

Ông Nguyễn Trần Bạt:  Có nhiều người đang đòi hỏi đất nước, đòi hỏi nhà nước phải thỏa mãn họ, thỏa mãn một số tiếu chuẩn nào đó. Tôi thì khác, tôi luôn luôn cho rằng mọi hiện thực xã hội đều là hệ quả tất yếu và khách quan của năng lực của một dân tộc.

Năng  lực của dân tộc ấy có trong đó cả năng lực của chúng ta, những người dân, năng lực của nhà nước, năng lực của chính phủ, năng lực của đảng chính trị. Chúng ta không thể sốt ruột đòi hỏi cái vượt quá khả năng của Nhà nước và của Đảng cũng như của người dân. Bản chất của sự phát triển chính là tạo ra những tiêu chuẩn nhận được sự đồng thuận hay là phù hợp với năng lực của tất cả các lực lượng cấu tạo ra xã hội của chúng ta.

** Phóng viên: Tóm lại là ông có hài lòng hay không, thưa ông?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Tôi không đặt ra vấn đề tôi có hài lòng không. Bởi vì mà đặt ra vấn đề hài lòng tức là tôi đánh giá. Có lẽ trong đời sống tư tưởng chúng ta phải thay đổi quan niệm như thế. Tôi không đặt ra vấn đề đó. Tôi nghĩ rằng chúng ta phấn đấu để dần dần nâng cao tất cả các chỉ giới ấy lên chứ không phải là đưa ra các đòi hỏi cục bộ.  Bởi vì tôi có khách quan đến mấy đi nữa thì đòi hỏi của tôi vẫn là đòi hỏi cục bộ. Đòi hỏi của cả một số lượng đông hơn tôi cũng không đại diện cho đòi hòi có chất lượng khách quan toàn xã hội. Cần hiểu chính trị chính là điểm cân bằng giữa đòi hỏi của tất cả các lực lượng xã hội.

** Phóng viên: So với tốc độ phát triển của thế giới hiện nay, theo ông Việt Nam  chúng ta đang ở vị trí nào? Liệu chúng ta đã phát huy được hết tiềm năng nội sinh của dân tộc để đi đúng với sức mình hay chưa?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Chúng ta đưa ra các mong muốn lớn hơn khả năng của dân tộc chúng ta, cho nên không bao giờ có sự thỏa mãn của xã hội đối với tốc độ phát triển và đừng đi tìm kiếm cái đấy một cách vô ích. Nếu xã hội phát triển đến một mức nào đó thì lại có đòi hỏi mới, đòi hỏi mới bao giờ cũng cao hơn, xa hơn, phiêu lưu hơn, lãng mạn hơn khả năng của chúng ta.

** Phóng viên: Thưa ông, để thúc đẩy kinh tế-xã hội đất nước phát triển, chúng ta đang đối diện với những vấn đề rất lớn. Trong bài viết của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng công bố trước khi Chính phủ khóa XIII ra mắt tại Quốc hội, đã đặt ra ba trọng tâm ưu tiên giải quyết. Đó là cải cách đổi mới thể chế, phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng. Đặt ra ba vấn đề này là rất trúng nhưng giải quyết được lại không hề đơn giản. Theo ông trong lĩnh vực hoàn thiện thể chế chúng ta cần ưu tiên những điểm gì?.

Ông Nguyễn Trần Bạt: Tôi cảm nhận một cách khá thiện cảm với nguyên lý 3 đột phá như vậy của Thủ tướng. Quả thật đấy là 3 vấn đề của đời sống chúng ta, nhưng nội hàm của cả 3 khái niệm ấy cần được cụ thể hóa. Ví dụ cải cách thể chế thì phải hiểu thể chế là gì. Có phải là luật pháp không? Thể chế có dừng lại ở cơ cấu Chính phủ và Nhà nước không? Có phải là các chính sách không?

Tôi đồ rằng không. Thể chế có những cội nguồn căn bản hơn nhiều, mà ngay cả Thủ tướng khi phát biểu về những vấn đề ấy cũng rất thận trọng. Rất nhiều người muốn phê phán hoặc là muốn khen ngợi. Nhưng tôi xin lỗi là cả sự phê phán lẫn khen ngợi đều không phát hiện đúng cái khó khăn mà Thủ tướng phải đối mặt!

** Phóng viên: Vậy nếu cần có sự góp ý cho Chính phủ thì theo ông, cần phải ưu tiên làm việc gì cho phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện của nước ta hiện nay?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Cần tập trung vào thực hiện 3 nguyên lý quan trọng nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh. Tức là phải xác lập độc lập dân tộc một cách rõ rệt. Phải xác lập quyền tự do và dân chủ của xã hội một cách cụ thể, và phải làm thế nào để quy tụ được đoàn kết dân tộc. Đấy là mục tiêu chính. Muốn gì thì muốn chúng ta không đi qua và không tránh được ba nguyên lý cơ bản ấy của tư tưởng Hồ Chí Minh.

** Phóng viên: Hiện nay, Việt Nam đã ở vào ngưỡng các quốc gia có thu nhập trung bình. Về mặt kinh tế - chính trị, chúng ta đã có một vị thế đáng kể trên thế giới, có quan hệ với tất cả các nền kinh tế lớn, trong đó có nền kinh tế Mỹ và nền kinh tế Trung Quốc. Trong quan hệ với 2 nền kinh tế này thì một mặt chúng ta xuất siêu vào Mỹ, một mặt ta lại nhập siêu từ Trung Quốc. Theo ông, ta phải làm gì để cân bằng và có lợi với hai nền kinh tế này?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Câu hỏi của anh được diễn đạt một cách tế nhị, dưới giác độ kinh tế. Nhưng thực chất câu hỏi của anh là chúng ta giải quyết thế nào về chính sách đối ngoại giữa hai quốc gia khổng lồ và hiện nay đang thao túng và chi phối bàn cờ chính trị toàn cầu, bàn cờ kinh tế toàn cầu và trong một thực tế nào đó là bàn cơ văn hóa.

Tôi cho rằng nên đối xử với hai thế lực đang chi phối nhân loại bằng thái độ của một quốc gia độc lập, tức là quay lại 3 nguyên lý chính trị quan trọng của Hồ Chủ tịch. Khi đó, chúng ta sẽ là đối tượng được họ tranh thủ. Khi mà chúng ta thừa nhận những giá trị cơ bản của nhân loại thì chúng ta thuộc về nhân loại. Giai đoạn mà các cường quốc thôn tính, chi phối và giết chết các dân tộc qua rồi. Đấy là thành tựu cơ bản của phong trào giải phóng dân tộc, một trong những trào lưu chính trị quan trọng nhất của thế kỷ 20.

Cho nên tôi nghĩ, chúng ta cần chia sẻ với các tiêu chuẩn toàn cầu về đời sống con người, qua đó tạo ra hiệu lực đoàn kết một cách tự nhiên giữa chúng ta với nhân loại, đoàn kết một cách tự nhiên các lực lượng nhân dân chúng ta, thống nhất xung quanh Đảng ta, Chính phủ ta, xung quanh Quốc hội của chúng ta. Đó chính là lực lượng cơ bản để chúng ta đối phó với tình trạng phức tạp của đời sống chính trị quốc tế hiện nay.

** Phóng viên: Theo ông nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước những nguy cơ gì?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước mọi nguy cơ. Thậm chí có lúc tiêu cực tôi nói chúng ta chưa có nền kinh tế của mình.

Ở trên thế giới người ta có những kho gạo trong đó gạo được phân loại ra từng loại, ví dụ loại nấu 5 phút mới chín, loại nấu 3 phút, loại 2 phút. Có nghĩa là cấu trúc sản phẩm gạo đã liên quan đến vấn đề tiêu thụ năng lượng. Nền nông nghiệp của chúng ta là nền nông nghiệp chưa chuyên nghiệp. Chúng ta vẫn dừng lại ở trạng thái là nuôi, trồng và bán con, bán cây. Sản phẩm nông nghiệp của chúng ta không phải là sản phẩm nông nghiệp chuyên nghiệp.

Chúng ta tự hào là chúng ta xuất khẩu bao nhiêu tấn gạo, nhưng chúng ta mới tự hào như một anh nông dân bán được gạo. Chúng ta chưa tự hào với tư cách là một lực lượng kinh tế nông nghiệp.

Kinh tế Việt Nam là một nền kinh tế không chuyên nghiệp và chưa có các cấu trúc căn bản của nó. Ở đâu chúng ta cũng động chạm. Sân golf nhiều hơn ruộng lúa cũng là vấn đề đụng chạm. Vấn đề là phải cấu trúc lại cái cơ cấu của nền kinh tế Việt Nam.

** Phóng viên: Ông có thể nói một cách khái quát?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Một cách khái quát là anh phải có cấu trúc cụ thể. Chính sách vĩ mô bao giờ cũng có 2 loại. Loại để tạo ra một cấu trúc thực và loại để tạo ra hiệu quả thương mại. Chúng ta mới chỉ chú ý đến tầng trên là tạo ra hiệu quả thương mại mà chúng ta không để ý đến việc xây dựng lực lượng kinh tế. Không có một cấu trúc kinh tế ổn định thì chúng ta không thể có cái gọi là chính sách vĩ mô về phát triển.

Tôi nói lại là bước một chúng ta phải xây dựng cái cơ cấu thực, cấu trúc thực của nó. Thứ hai, chính sách kinh tế là sự chú ý chính trị của Nhà nước vào một khu vực nào đó của nền kinh tế nhằm xúc tiến nó phát triển lên để tạo ra những sự cân bằng cần thiết vào mỗi một giai đoạn phát triển khác nhau.

** Phóng viên: Ông dự cảm gì về tình hình kinh tế của Việt Nam trong 5 năm tới?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Đây là một câu hỏi rất khó! Năm năm tới sẽ là một bước đột phá quan trọng nếu chúng ta đúng. Năm năm tới là một cái hố tiêu năng khổng lồ nếu chúng ta sai. Cái đó hoàn toàn lệ thuộc vào chính sách của chúng ta vào chất lượng chính trị của Nhà nước và của xã hội.

Chúng ta phải có một Nhà nước rành mạch. Có thái độ rõ ràng trước tất cả các vấn đề nhất là đối với con người. Chúng ta nói thẳng đấy là một quá trình rèn luyện. Không phải chỉ rèn luyện của xã hội mà còn rèn luyện của cả Đảng cầm quyền. Thừa nhận đó là một quá trình thì có gì xấu hổ. Cả thế giới người ta đều rèn luyện cả, kể cả những nhà nước tiên tiến bây giờ cũng phải rèn luyện.

** Phóng viên: Thưa ông, để đưa đất nước phát triển ổn định, đạt được các mục tiêu đề ra như mong muồn thì Đảng, Nhà nước, Chính phủ và từng công dân cần hành động như thế nào?

Ông Nguyễn Trần Bạt: Tôi cho rằng để tạo ra một đất nước có triển vọng, để tạo ra một tương lai có triển vọng đối với xã hội chúng ta, chúng ta bắt buộc phải có một hệ thống chính trị, trong đó trung tâm là Chính phủ, tạo ra lòng tin cho xã hội bằng sự chính đáng của chính sách, bằng sự công khai của chính sách.

Giá trị của một công dân là đóng góp dần dần để cải biến cái thể chế ấy chứ không phải chống lại nó. Cho nên, tôi nghĩ rằng công dân nước cộng hòa của chúng ta phải thừa nhận Chính phủ chúng ta, phải thừa nhận Nhà nước chúng ta và phải có thái độ thân thiện về chính trị đối với Chính phủ, đối với Nhà nước, đối với Đảng một cách rõ rệt.

Thái độ thân thiện tích cực nó khác với thái độ thân thiện thụ động. Đó là nghiên cứu các nhược điểm của thể chế hiện hành bằng con đường khoa học để cải thiện dần dần, không tạo các sức ép chính trị một cách vô lý. Không được phép tạo ra sự rối loạn tâm lý chính trị để từ đấy làm cho năng lực hợp tác của các lực lượng xã hội trở nên rối loạn. Đấy là quan điểm chính trị của tôi.

** Phóng viên: Xin cảm ơn ông Nguyễn Trần Bạt về cuộc trò chuyện này!.

Phạm Mạnh Hùng-Hải Yến-Ngọc Chi (thực hiện)